Millet, her şeyden önce ortak bağları olan insan topluluğudur. Millet kelimesi, modern çağda Fransızca "nation" kelimesi karşılığı olarak kullanılmıştır. Bu kelime İngilizce ve Almanca’da da aynıdır. Kelimenin menşeî Lâtince "natio" dan gelmektedir. Anlamı, aynı kökten, aynı soydan gelme, demektir. Günümüzde bu kelimenin değişik anlamlar kazanması milleti aynı soydan gelen insan topluluğu demek olan ırk birliği fikrinden ayırmıştır.
Türkçe’de milletin karşılığı olan "budun" kelimesi bugünkü "millet" anlayışını karşıla-yan gelişmiş bir kavramdır. Millet, belli bir bölgede yaşayan, müşterek bir kültür ve tarih bağı ile birlikte uzun süren yaşantılara sahip olan insan topluluğudur. İşte bu itibarla eski Türklerin kullandıkları "budun" sözünün milleti tam olarak karşıladığını açıkça görebiliriz. Budun kelimesinin "bod" sözünden "-un" isim ekinden türetilmiş olması muhtemeldir.
Dilimize millet kelimesi ise Arapça "milla" kelimesinden gelmektedir. Topluluk anla-mında kullanılır. Kuran’da Müslümanlara verilen ad olarak kullanılmıştır. Osmanlı Devleti'n de millet kavramı ile anlatılmak istenen din birliği olan topluluktur. Dine dayalı olan millet sisteminden etnik köken ifade eden millet sistemine ise Meşrutiyet döneminde geçilmiştir.
Ulus kelimesini ele aldığımızda da halk kelimesi ile eş anlamda kullanılmış olduğunu görü-rüz. Ulus kelimesinin aslının Moğolca olduğu, aşiret ve kabile anlamında olmak üzere daha dar bir çerçeveyi ifade ettiğini belirtenlerin yanı sıra çok daha geniş anlamıyla Almanca "volk" karşılığını ifade ettiğini düşünenler tarafından geniş mânâ verenler de vardır.
19. yüzyılda ideolojisini, prensibini ve enerjisini liberalizmden alan toplumları etkile-yen ve dünyanın haritasını değiştiren önemli bir akım milliyetçiliktir. Çünkü milliyet fikri hem duyguya ve akla hem de menfaate hitap etmektedir.
Milliyet, objektif bir ifade ile "herhangi bir esas etrafında toplanan insan topluluğu" olarak ifade edilebilir. Etrafında toplanan bu esas insan topluluklarının özelliklerine göre değişiklik arz edebilir. Bu esas Fransa'da kültür, Almanya'da ırk, Araplar'da dil, ABD'de tabiîyet mefhumlarından ibaret olabilir. İnsan topluluklarını millet olabilmesi için bu esas-lardan en az birinin etrafında toplanılması gerekir.
Buna karşılık bu bağlardan birden fazlası veya hepsiyle birden bağlı topluluklara milliyet ismi verilir.
Türkiye Türkleri için bu bağların birden fazla olduğu konusunda ilim adamlarımız arasında görüş birliği vardır. Ancak tespitler farklıdır. Yusuf Akçura bu esasları "dil" ve "soy" olarak ifade eder. Ziya Gökalp ve İ. Hami Danişmend bu esaslara kültür ve din mefhumlarını da ilâve eder.
Millet kavramı üzerinde bu kısa açıklamadan sonra milliyetçiliğin tanımı ve anlamına baktığımızda genel olarak milleti yüceltmeye yönelik bir ilke olduğunu görürüz. Milliyetçilik millet gerçeğinden hareket eden bir fikir akımı ve çağımızın en geçerli toplumsal politika ilkesidir. Milliyetçilik millî çıkarları temin amacı ile bir ülkü etrafında toplanmayı ifade eder. Çağımızda da milliyetçilik insanları bir gruba veya bir topluma bağlayan en kuvvetli bağ olarak ortaya çıkmaktadır.
Milliyet, bir millete mensup olma veya bir millete bağlı olmaktır. Milliyetçilik ise bir millete mensup kişilerin ait oldukları millete karşı duymuş oldukları bağlılık duygusu ya da millet duygusunun esasını ve kökünü teşkil etmektir. Dolayısıyla milliyetçilik, milleti oluşturan unsurlara veya değerlere olan bağlılığı da ifade eder.
Milliyet, milletin ortak amaçlarına hitap eden bir anlayışı temsil eder. Millî devletin kurulup gelişmesini sağlar. Ayrıca milliyetçilik akımı milletlerin bağımsızlığı yanında iç ve dış politikalarına yön vererek , millî politika, millî çıkarlar, eşitlik ve millî ekonomi gibi kavramları da geliştirir.
Milliyetçiliğin Avrupa'da bugünkü siyasî anlamdaki niteliği ile ortaya çıkışı 1789 Fransız İhtilâli'nden hemen sonra olmuştur. İdeolojisini prensibini ve enerjisini liberalizmden almıştır. Liberalizmin fertler için önerdiği hürriyet ve eşitlik, zamanla milletlerin hürriyeti ve milletlerin eşitliği şeklinde yorumlanmaya başlamıştır. Bu hareketin özünde millet gerçeğini kabul etme ve fertte bir millete mensubiyet şuurunu uyandırma fikri de vardı.
Bununla birlikte Avrupa'da, 1789 ihtilâli sonrası doğan millet ve milliyetçilik gerçe-ğinin Türkler içinde aynı seyri takip ettiği veya aynı neticeleri ortaya koyduğu söylenemez. Türk milliyetçiliği Fransız İhtilâli'ne ve onun sonuçlarına dayanmamıştır. Türk Milliyetçiliği yanlış bir tespitle 1789 Fransız İhtilâli temeline oturtulduğunda Türk tarihi ve Türk kültürü gibi tarihî gerçekler inkâr edilmiş, Bilge Kağan'ın Orhun Abideleri'nde ortaya koyduğu 730'lu yılların Türk milliyetçiliği fikri görmezlikten gelinmiş olur.
Osmanlı aydınlarının Fransız İhtilâli'yle ortaya çıkan bu fikirlerden hemen etkilendi-ğini söylememiz doğru olmaz. Evvelâ eşitlik, hürriyet ve millet gibi fikirler Osmanlıda bir hukuk teriminden ibarettir. Hürriyet esaretin zıttı olan bir kavramdı, fakat Osmanlı toprakla-rında esaret içinde yaşayan bir zümre yoktu. Ayrıca Avrupa'daki gibi sınıf ayrılıkları (soylu, rahip, burjuva, köylü) da mevcut olmadığı için eşitlik kavramı da pek bir önem arz etmiyordu. Millet kavramına gelince Osmanlı Devleti'nde halk Müslim, gayrimüslim ve ehl-i kitap olarak üç kısma ayrılmış; inanç birliği (ümmet) esasına göre bir arada yaşayan insanlar için milliyet
sınırları belirsiz bir mefhum olarak kalmıştı.