Kalem, Terazi ve Kılıç

sanayi devriminden sonra geliştirilen nasyonalist devletlerin
artık pek işe yaramadığı, giderek daha fazla söyleniyor...
imparatorluklar çağının yeniden tartışıldığı son
günlerde, bu konuyla ilgili eski ama "compact" bir yazı :

Osmanlılar Despot muydu

Cumhuriyet aydınları imparatorluk dönemini kötülerken,
kendileri için üretilmiş ve ambalajlanarak hizmetlerine sunulmuş
'Oryantalist' fikirleri papağan gibi tekrarlamaktan başka birşey
yapmıyorlardı.Osmanlı yönetimi, tıpkı İran, Hind ve Çin
yönetimleri gibi, despotikti. Sultanların astığı astık, kestiği kestikti.
'Doğu'da bireysel hak ve özgürlükler yoktu. Oysa günümüz
tarihçilerinin yaptığı hesaplar Osmanlı'dan Çin'e bütün 'erken modern
dönem' boyunca (1500-1800) halktan toplanan vergi oranının yüzde 10'u
aşmadığını; bunun Avrupa krallıklarındaki etkin vergilemenin çok
altında olduğunu; bugünkü oranların ise beşte birine bile
ulaşmadığını gösteriyor.

Despot bir hükümdarın yapmayı arzu edeceği en önemli şey vergi toplamak olduğuna göre,
bu çelişkiyi nasıl açıklayacağız ? İnalcık'a göre Osmanlı (ve Bizans) devleti bir fukara imparatorluğuydu. Yönetim girişimcilerin değil, tebanın çıkarlarına odaklanmıştı.
Avrupa'da ise monarkların çıkarları ile kapitalist girişimcilerin çıkarları bir tür füzyon
yaşamaktaydı. Kapitalizmi ortaya çıkaran, devlet ile sermaye arasındaki bu
(halk aleyhtarı) birleşmeydi.

Osmanlı sisteminde tebanın sultanın kulu olduğuna dair yaygın görüş de düzeltilmelidir.
Teba sultanın değil, Allah(cc)'ın kuludur. Sultan kendi (kapı)kullarını politik mekanizma içinde yükseltip düşürebilir; hatta başarısızlık durumunda punduna getirip canına bile kıyabilir.
Allah(cc)'ın kullarının ise kılına dokunamazdı. Fatih veya Kanuni, hiçbir Osmanlı sultanı,
Üsküdarlı berber Osman Efendi'nin yahut Heybeliadalı balıkçı Kifidis'in başından
bir tel saç alacak kudrette değildi !..

Böyle bir girişim bütün sistemin meşruluğunu berhava eder,
tebayı yönetilemez hale getirirdi.

Osman Gazi ve yiğitleri Söğüt çevresinde dolanırken, Anadolu'da onlardan çok daha güçlü beylikler vardı. Bir iki nesil sonra hiçbiri ortada kalmadı; Osmanoğulları ise, Timur'dan aldıkları
büyük darbeye rağmen dağılmayıp yollarına devam ettiler. Fetretten bir nesil sonra İstanbul'u fethedip, devletlerinin sınırlarını Avrupa ortalarına kadar genişlettiler.

Peki, Osman'ın Karaman, Menteşe, Saruhan veya Germiyan beyinden farkı neydi?
Bu soruya verilecek cevap, imparatorlukların anlam ve değerini tartışmanın bugün
niçin bizim için bir ölüm kalım meselesi olduğunu da aydınlatacaktır :

Diğer beylerin çoğu için, güç tek boyutluydu : At, asker ve kılıç demekti.
Kaç tane silahlı askeriniz varsa, o kadar güçlü idiniz.

Osman ve yoldaşları içinse, güç en az üç boyutluydu :
Kalem, terazi ve kılıç.

Bilgiye dayanmayan güç meşru değildi. Ekonomiyi gözetmeyen güç ise etkin olamazdı.
Kara Osman, hem Şeyh Edebalı ve Dursun Fakı gibi ilim ehliyle, hem de (kısmen onlar vasıtasıyla) ahi yani esnaf birlikleriyle yakın temas içindeydi. Osmanlıları, Anadolu beyliklerine üstün kılan güçlü bilekleri değil, akl-ı selimleriydi.

Kıssadan hisse: Ne 200 yıllık bir geçmişi olan nevzuhur Amerikan eliti, ne de erdem bilincini yitirmiş yaşlı Avrupa eliti yeni bir imparatorluğa, mümkün bir dünya hükümetine öncülük edebilir. Toynbee kırk yıl önce, umut Çinlilerde diyordu. Birilerinin Türkleri anması için, önce onların kendilerini hatırlaması gerekiyor, değil mi !?...

- Mustafa Özel