Türk düşüncesi’nin dört burcu

Osmanlı düzeninin bitimine yakın yıllarda bir adam, can havliyle, yırtılan imparatorluk kumaşını uç uca ekleyip dikmeye çalışıyordu. Çoğu insanın bir tek sorunun cevabını bile bulmakta güçlük çektiği çetin yıkım zamanlarında o, aklını birkaç adaya ayırmak zorunda kalmış; büyük adamlara mahsus bir soğukkanlılıkla, devletin bünyesindeki yaraların birinden öbürüne sarkıp bakmış; öteki kurtuluş yaygaracıları gibi çocukça isyan heveslerine girmeden, kanayan yerleri sarmaya çalışmıştı. Ahmet Cevdet Paşa’nın umutsuz imparatorluk coğrafyasındaki coşkulu çabasını belki de en iyi anlatan, içinden çıkıp geldiği soyun lakabıdır: Yularkıranlar. Bulgaristan’ın Lofça şehrinde doğmuş, çocuk yaşta Payitahta gelmiş, Fatih’te bir medrese odasında, o loş kubbenin altında yapayalnız bir arı gibi kendi büyük kovanının içini balla doldurmaya başlamıştı. Tarih-i Cevdet, Tezakir-i Cevdet, Ma’ruzat, Kısas-Enbiya, Mukaddime-i İbn-i Haldun, Belagat-i Osmaniye ve öteki sayısız eser; konağından kopmuş bir Balkan Türkü’nün direnen, asla pes etmeyen aklının gerip zamana bıraktığı birer oka benzerler. Kuşkusuz bu zeki ve kuşkulu göz, öldüğünde, adına ter döktüğü devletin de son nefeslerini verdiğini herkesten iyi biliyordu. Ama o, soylu alnındaki derin izlerin sebebini, bir kere, o da 1895 yılında Azrail’e ifşa etti. Onunla tanışıyor muyuz? Üstünkörü...

*Nurettin Topçu, Ahmet Cevdet’in ölümünden on dört yıl sonra doğacaktır. Bu yıllar, Sultan Hamid için şarjöre dizilen birer mermiye benzerler. Nihayet hazırlıklar bitmiş, tetiğe basılmış, sultan tahtından indirilmiştir. Topçu, sanki doğduğu yılın kaderine mahkûm bir adamdır; Türkiye’nin pervasızca batılılaşmaya başlayan düzeni, yeni devletin doğumuna eşlik eden bu genç filozofu kapılarından uzak tutacak, onun aklının ağırlığını fazlasıyla bunaltıcı bulacaktır. Oysa, Conformisme et Révolte başlıklı tezini Sorbonne Üniversitesi’ne sunduğunda, henüz yirmi beş yaşındadır Nurettin Topçu. Massignon ve Blondel’in öğrencisi olmuş, “batı aklı”nın derinlerine inmeye başlamış; ama kendi ülkesine döndüğünde, batılılaşmayı kılık-kıyafet değişikliği olarak algılayan başka bir aklın ödülü olarak, bir lisenin öğretmenler odasına gönderilmiştir. Elbet o da soy adamlar neslindendir: Susmamış, “Hareket” etmiş, öğrenciler yetiştirmiş, Anadolu’yu büyük kılacak “İsyan Ahlâkı”nın gözeneklerini ballandırmaktan bir an bile geri durmamıştır. Hiç değilse “Taşralı”sını okuyarak gönül bağı kurabileceğimiz bu ardılı olmayan filozoftan hâlâ çok uzağız. Onunla hiç tanışmıyoruz bile...

*Cemil Meriç, hiç de Nurettin Topçu’ya benzemez. Gürültüyle kendi kayalarına çarpmaktan zevk alan hırçın bir dalga gibidir o. İlgili ilgisiz herkese sözcüklerini duyurabilmiş kudretli bir retoriği vardır. Sürekli bir delikanlı edasıyla gömleğini yırtıp bağıran cümleleri, o gözlerini kaybettiğinde de kanından ve sıcaklığından bir şey kaybetmemiş; bu soylu kurt uluyuşu, kendi coğrafyasından dünyaya karşı dalgalanıp durmuştur. Bugünün sarsak ve sermayeyle flört etmekten alnı kararmış pek çok kalem erbabı, yaşarken bir şekilde uğramıştır Cemil Meriç’in yanına. Ona uğramak, onunla tanışmak neredeyse moda olmuş belli ki. Öyle olmasa, tarihin yüzündeki sahte peçeyi dimağının sivri dişleriyle söküp atan bu “yaşlı aşığın”, “bu kırılgan bey”in kanayan hafızasına bardak tutanlar, onun bir müsveddesi bile olamayacak alelâde bir metin yazarına dönüşürler miydi? Cemil Meriç, “Bu Ülke”nin üzerine yalnızca bir kereliğine doğabilecek ender yıldızlardan birisiydi kuşkusuz; Kendi kendini “Jurnal”leyen bir adam. Tanışıyor muyuz? Pek azımız, o da bir “ama”nın aşk mektuplarından ötürü; yarım yamalak!...

*Hâlâ bir sahibi yoktur Kemal Tahir’in. Nazım Hikmet’le beraber hapse atılıp memleket mahpushanelerini dolaşmaya başladığında, Türk Solu’nun gözünde, geleceğin ermişi olabilecek kadar bir yeri vardı. Ama yıllar bu namuslu alındaki pürüzleri giderdi ve Kemal Tahir, “Devlet Ana” romanıyla birlikte, yaşadığı coğrafyanın “sesi kendine mahsus” sıra dışı bir dervişine dönüştü. Kütüğünü Osmanlı’da arayan; yaşadığı topraklar uğruna akan kanın oluğuna aklını dayayan; kendi büyüklüğünü yine kendinde arayan bambaşka bir adam vardı artık. Sol, onunla “Yol Ayrımı”ını ilan etmekte hiç gecikmedi. Ama sağ da, küçük bir hafızanın koridorunda, öylesine oyunlar oynayan bir çocuğa benziyordu. Sol’un yollarını ayırdığı bu dervişe uğramayı nedense netameli bulmuştu sağ! Kemal Tahir, “Kurt Kanunu”nun hakim olduğu bir coğrafyada fazlasıyla yorgun düşürülmüş bir savaşçıydı. Yaşıyor mu? Hayır. Tanışıyor muyuz onunla? Elbette hayır...

- Ali Ayçil